Ўзбекистоннинг "яшил иқтисодиётга" ўтиши: институционал ислоҳотлар, углерод бозорлари ва янги ўсиш модели
Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикаси "яшил" иқтисодиётга ўтиш бўйича изчил ва институционал жиҳатдан асосланган сиёсатни амалга ошириб келмоқда, уни узоқ муддатли макроиқтисодий барқарорликни таъминлаш, рақобатбардошликни ошириш ва глобал бозорларга интеграциялашувнинг асосий омили сифатида кўриб чиқмоқда.
Натижада юзага келган трансформация модели таркибий ислоҳотлар, бозор механизмларини жорий етиш ва фаол халқаро ҳамкорликнинг уйғунлигига асосланган бўлиб, бу декларатив мақсадлардан амалий натижаларга ўтиш имконини беради.
Ислоҳотларнинг тизимли табиати 2022-йилда 2030-йилга келиб яшил ўсишга ўтишга қаратилган стратегик ҳужжатлар тўпламининг қабул қилиниши билан мустаҳкамланди. Ушбу қарор давлат сиёсатининг асосий йўналишларини, жумладан, секторал энергия самарадорлиги консепсияларини, кенг қамровли яшил ривожланиш дастурини ва батафсил ҳаракатлар режасини тасдиқлади.
Шу билан бирга, аниқ миқдорий мақсадлар белгиланди, жумладан, 2026-йилга келиб ялпи ички маҳсулотнинг енергия сарфини 2022-йилги даражага нисбатан 20% га камайтириш. Институционал бошқарув архитектураси сезиларли даражада мустаҳкамланди — идоралараро мувофиқлаштирувчи кенгаш таркиби янгиланди ва халқаро донорлар билан мувофиқлаштириш механизми яратилди.
Ислоҳотларнинг асосий элементи электр энергияси қайта тикланадиган манбалардан келишини тасдиқловчи "яшил" энергия сертификатлари тизимини жорий этиш эди.
Бугунги кунга қадар ушбу тизим бўйича 446 000 дан ортиқ сертификатлар берилди ва муомалада, бу эса тўлиқ тоза энергия бозорининг ривожланишини намойиш этади. Ушбу восита нафақат қайта тикланадиган энергияни ривожлантиришни рағбатлантиради, балки маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга экологик сертификатлаш талаблари мажбурий бўлиб бораётган экспорт бозорларига кириш имконини беради.
Ўзбекистон минтақада углеродни тартибга солиш механизмларини амалий амалга оширишни бошлаган биринчи давлатлардан бири бўлди. Жаҳон банки билан ҳамкорликда Париж келишувининг 6-моддасига мувофиқ углерод бозорини ривожлантириш бўйича инновацион лойиҳа амалга оширилмоқда.
TCAF томонидан қўллаб-қувватланадиган iCRAFT ташаббуси 2024-2028 йиллар учун иқлимни молиялаштириш учун 46,2 миллион долларгача маблағни сафарбар қилмоқда. Aниқ натижаларга аллақачон эришилди: тахминан 10 миллион тонна CО₂ эквиваленти чиқиндиларини камайтириш ва тахминан 15 миллион долларни сафарбар қилиш.
Углерод бирликларининг халқаро савдоси учун норматив базани шакллантириш, шу жумладан вақтинчалик регламентларни тасдиқлаш ҳамда миллий ҳисобга олиш тизимлари ва чиқиндилар рейестрларини тайёрлаш алоҳида аҳамиятга ега.
2025-йилда "Иссиқхона газлари чиқиндиларини чеклаш тўғрисида"ги қонун қабул қилинди, бу соҳада давлат томонидан тартибга солишнинг ҳуқуқий асосларини яратди. Қонунда чиқиндиларни ҳисобга олиш тизимини жорий етиш, давлат кадастрини яратиш ва чиқиндиларни камайтириш лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш механизмларини ишлаб чиқиш назарда тутилган.
Миллий аниқланадиган омонатларга еришиш мониторингини (NDC) таъминлайдиган ҳамда халқаро инвесторлар ва молия институтлари томонидан ишончни оширадиган миллий шаффофлик тизимини ишлаб чиқиш қўшимча элемент бўлди.
Шу билан бирга, давлат, хусусий ва халқаро ресурсларни сафарбар қилишга қаратилган миллий яшил молиялаштириш тизими ишлаб чиқилмоқда. Муҳим қадам - ихтисослашган институтлар ва фондларни яратишни ўз ичига олган яшил молиялаштириш механизмларини такомиллаштириш дастурини ишлаб чиқишдир.
Халқаро ҳамкорлар, хусусан, яшил молиялаштириш дастурларини (GEFF) амалга оширишни қўллаб-қувватлайдиган Европа тикланиш ва тараққиёт банки муҳим рол ўйнайди. Ушбу соҳаларга жалб қилинган ресурслар ҳажми юз миллионлаб долларга етади, бу эса инвестицияларни кенгайтириш учун шароит яратади.
Ўзбекистоннинг Иқлим инвестиция жамғармалари дастурида иштирок этиши, бу ерда мамлакат саноат декарбонизацияси учун 250 миллион долларгача маблағ олиш имкониятига эга бўлган устувор давлатлар қаторига киради, қўшимча имкониятлар яратади.
Саноат секторини ўзгартиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Халқаро ҳамкорлар билан ҳамкорликда амалга оширилаётган лойиҳалар энергия тежамкор технологияларни жорий этиш, ишлаб чиқаришнинг углерод зичлигини камайтириш ва корхоналарнинг экспорт салоҳиятини оширишга қаратилган.
Хусусан, Германия институтлари билан ҳамкорлик стратегик ҳужжатларни ишлаб чиқишни, давлат хизматчилари учун малака оширишни ва чиқиндиларни камайтиришда бизнесни амалий қўллаб-қувватлашни таъминлайди.
Ўзбекистон иқлим ўзгариши ва яшил иқтисодиёт бўйича халқаро ҳамкорликни изчил мустаҳкамламоқда. Мамлакат 2030-йилга келиб чиқиндиларни 30 фоизга камайтиришга қаратилган (Метан бўйича глобал мажбурият)ига қўшилди.
Икки томонлама ҳамкорлик механизмлари, жумладан, Япония билан Қўшма Кредитлаш Механизмини (ҚКМ) амалга ошириш, шунингдек, Париж келишуви доирасида Корея Республикаси, Германия ва Венгрия билан келишувлар ишлаб чиқилмоқда.
Бундан ташқари, Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги иқлим кун тартибининг макроиқтисодий ва бюджет сиёсатига интеграциялашувини акс эттирувчи Иқлим бўйича ҳаракатлар бўйича молия вазирлари коалициясига қўшилди.
Ислоҳотларнинг асосий элементи яшил иқтисодиёт бошқарувини рақамлаштириш бўлди. Лойиҳалар, қоидалар ва халқаро тажриба бўйича маълумотларни умумлаштирувчи, давлат бошқарувининг шаффофлиги ва самарадорлигини оширадиган ихтисослаштирилган онлайн платформа яратилди.
Шундай қилиб, Ўзбекистоннинг “яшил” иқтисодиётга ўтиши институционал ислоҳотлар, бозор механизмларини ривожлантириш, саноатни модернизация қилиш ва фаол халқаро ҳамкорликни қамраб олувчи кенг қамровли ўзгаришни англатади.
Эришилган натижалар нафақат экологик, балки иқтисодий фойда келтиришга қодир барқарор тизимнинг ривожланишини намойиш этади. Узоқ муддатда яшил трансформация барқарор ўсиш, инвестиция жозибадорлигини ошириш ва мамлакатнинг глобал иқтисодиётдаги мавқеини мустаҳкамлашда асосий омилга айланади.
Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги