Тошкентнинг сув дипломатияси: Марказий Осиёда миллий ислоҳотлардан минтақавий синергияга қадар.
Фаолият, прагматизм ва яхши қўшничилик: Ўзбекистоннинг трансчегаравий сув ҳамкорлигига ёндашувлари
22-апрел куни Остона шаҳрида минтақанинг энг нуфузли ташкилотларидан бири бўлган Орол денгизини қутқариш халқаро жамғармасининг (ОҚХЖ) навбатдаги саммити бўлиб ўтади.
Таъсисчи аъзо давлатлар раҳбарларининг яқинлашиб келаётган учрашуви аҳамиятлидир, чунки у Жамғарма раислигининг 2027–2029 йилларда Ўзбекистонга ўтишини белгилайди. Бу мамлакатимизнинг 1997–1999 ва 2013–2016 йиллардаги раҳбарлик даврларидан кейин учинчи муддатга сайланиши хисобланади.
Шуни эслатиб ўтиш жоизки, ОХЖни ташкил этишда Тошкент етакчи ўринни эгаллаган, аммо ўн йилдан сўнг унинг бу ролга қайтиши тубдан янги шароитларда амалга оширилмоқда. Бугунги кунда Ўзбекистон нафақат таъсирчан тажрибага, балки халқаро миқёсда эътироф этилган амалга оширилган ташаббусларнинг мустаҳкам портфелига ҳам ега.
Ўзбекистон сув хўжалигини барқарор ривожланиш учун ўзгартириш
Динамик иқтисодий ўсиш, демографик босим ва интенсив урбанизация билан кучайиб бораётган иқлим муаммоларига жавобан, Ўзбекистон сув ресурсларини бошқариш тизимини тубдан ислоҳ қилишга киришди ва уни давлат сиёсатининг устувор йўналишига айлантирди.
Вазиятнинг мураккаблиги объектив маълумотлар билан тасдиқланади. Сўнгги 15 йил ичида мамлакатда аҳоли жон бошига сув таъминоти икки баравардан кўпроққа, йилига 3000 дан 1400 куб метргача камайди. Сув ресурслари вазирлиги маълумотларига кўра, фойдаланиладиган сув ресурсларининг йиллик ҳажми 51–53 миллиард куб метргача камайди, бу 1991 йил даражасидан 21% паст.
Ташқи манбаларга юқори даражада боғлиқлик жиддий муаммо бўлиб қолмоқда, чунки ер усти сувларининг тахминан 80% (41 миллиард куб метр) мамлакат ташқарисида ҳосил бўлади. Мамлакатда сув танқислиги 2015-йилгача 3 миллиард куб метрдан ошмаган бўлса-да, мутахассислар 2030-йилга келиб бу тақчиллик 7 миллиардга, 2050-йилга келиб эса 15 миллиард куб метрга етиши мумкинлигини башорат қилмоқда.
Хавфлар кўламини англаган ҳолда, Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида Ўзбекистон сув хўжалиги соҳасини комплекс технологик модернизация қилишни амалга оширмоқда. 10 йилдан камроқ вақт ичида сувни тежайдиган технологиялардан фойдаланадиган ер майдони 28 000 гектардан 2,6 миллион гектардан ошди ва суғориладиган ерларнинг 60 фоиздан ортиғини қамраб олди. Шу билан бирга, бутун мамлакат бўйлаб каналларни бетонлаш ва сув қувурлари тармоқларини реконструкция қилиш бўйича кенг кўламли ишлар олиб борилмоқда. Ушбу тизимли чора-тадбирлар 2030-йилга келиб йилига 15 миллиард куб метргача сувни тежашга ёрдам бериши кутилмоқда.
Шу билан қаторда, саноат рақамлаштириш жараёнидан ўтмоқда. Ҳозирда сув кадастрини юритиш, насос стансияларини мониторинг қилиш ва ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш учун ўн битта ахборот платформаси жорий этилмоқда. Сўнгги тўрт йил ичида 100 та йирик сув хўжалиги объектларини бошқариш автоматлаштирилди, 13 000 та сув олиш пунктларида “Smart Water” тизими жорий этилди ва 1700 дан ортиқ насос стансиялари онлайн мониторинг мосламалари билан жиҳозланди.
Шу билан бирга, иқтисодий модел мослашмоқда. Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар марказининг маълумотларига кўра, қишлоқ хўжалигининг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 2017-йилдаги 32% дан 2024-йилга келиб 19% гача барқарор равишда пасайиб бормоқда. Шуниси эътиборга лойиқки, ушбу шароитда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш 17% га ошди, бу эса ресурслардан янада оқилона ва самаралироқ фойдаланишга ўтишни тасдиқлайди.
Минтақавий синергия ва сув дипломатияси
Шу билан бирга, Ўзбекистон ташқи сув ҳамкорлигида ҳам сезиларли натижаларга еришди. ЎХҲЖ доирасида Тошкент томонидан илгари сурилган ташаббусларнинг аксарияти минтақадаги мамлакатларнинг бирлашган саъй-ҳаракатлари ва халқаро ҳамкорларнинг фаол қўллаб-қувватлаши туфайли амалга оширилди. Ушбу ишнинг асосий йўналиши Орол денгизи минтақасини кенг кўламли экологик тиклашга қаратилган.
Қуриган денгиз тубида ва Aмударё делтасида Судочие, Ходжакул-Караджар, Маипост-Домалак кўл тизимлари, Междуреченск сув омбори, шунингдек, Мўйнак, Рибачи ва Жилтирбас кўрфазларини ўз ичига олган маҳаллий сув омборлари тармоғи яратилди.
Бундан ташқари, улкан ўрмонларни мелиоратив қайта тиклаш лойиҳалари амалга оширилмоқда. Ҳозирда яшил майдонлар тахминан 2 миллион гектар майдонни эгаллайди. Кейинги икки йил ичида қўшимча 400 минг гектар майдонда ҳимоя камарларини яратиш режалаштирилган.
Орол денгизи минтақасидаги умумий майдони 4,6 миллион гектарга етган табиий боғлар тармоғининг кенгайиши нафақат заҳарли чанг чиқиндиларини камайтирди, балки маҳаллий ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг тикланиши учун шароит яратди.
Ушбу саъй-ҳаракатларнинг халқаро миқёсда эътироф етилиши 2019-йилда Нукусда бўлиб ўтган конференсияда мустаҳкамланди, унда Орол денгизи минтақасининг "Экологик инновация ва технологиялар зонаси" мақоми муҳокама қилинди. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан БМТ Бош Aссамблеясининг 72-сессиясида (2017) ва ОФAС саммитида (2018) илгари сурилган ташаббус 2021-йилда Бош Aссамблея тегишли резолюцияни бир овоздан маъқуллаганида глобал қўллаб-қувватланди.
Ушбу сиёсий ташаббусларга муҳим қўшимча сифатида 2018-йилда БМТ бошчилигада Орол денгизи минтақаси учун кўп шерикликли инсон хавфсизлиги бўйича траст жамғармасининг ишга туширилиши бўлди. Ўзбекистон таклифига биноан ташкил этилган ушбу жамғарма донор ресурсларини бирлаштириш ва минтақанинг долзарб ижтимоий-иқтисодий ва экологик муаммоларини ҳал қилиш учун халқаро ҳамжамиятни мувофиқлаштиришнинг самарали механизми бўлиб хизмат қилади.
Ўзбекистон молиявий ва гуманитар ёрдамнинг бундай воситаларини ишлаб чиқиш билан бир қаторда, ОФAСни доимий равишда "сув ва атроф-муҳит соҳасидаги минтақавий ҳамкорлик учун энг муҳим платформа" деб билади ва Марказий Осиёда барқарорликни таъминлашда ноёб рол ўйнайди. Aйнан ушбу платформани сифат жиҳатидан мустаҳкамлаш орқали Тошкент бутун минтақанинг бирлашган манфаатларини глобал миқёсда янада илгари суришни ният қилган.
Ўзбекистон дипломатик муносабатларда ҳам сезиларли ютуқларга эришди, кўп томонлама ҳамкорлик форматларини ривожлантирди. Яхши қўшничилик тамойилларига содиқлиги ва фаол ёндашуви Aмударё ва Сирдарё дарёларини биргаликда бошқариш бўйича конструктив мулоқотни йўлга қўйиш имконини берди.
Бундай синергияларга мисоллар сифатида Ўзбекистон, Қозоғистон ва Тожикистон ўртасида Баҳри Тожик сув омборидан фойдаланиш бўйича келишувларни, шунингдек, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистоннинг Токтогул сув омбори ва Қамбарота-1 гидроелектростансиясини қуриш лойиҳаси бўйича қарорларини келтириш мумкин.
Сув танқислигининг ортиб бораётганини ҳисобга олган ҳолда, узоқ муддатли режалаштиришга ўтиш бу ишнинг мантиқий давомли бўлиб туюлади. Шу муносабат билан, Давлат раҳбарларининг еттинчи маслаҳат учрашувида Ўзбекистон Президенти 2026–2036 йилларни Марказий Осиёда сувдан оқилона фойдаланиш бўйича амалий ҳаракатлар ўн йиллиги деб эълон қилишни таклиф қилди. Малакали кадрларсиз самарали бошқарувни амалга оширишнинг иложи йўқлигини тан олган ҳолда, Тошкент шунингдек, ТИҚХММИ Миллий тадқиқот университетида Сувни бошқариш бўйича минтақавий ваколатлар марказини ташкил этиш ниятини билдирди.
Aфғонистон билан мулоқотни ўрнатиш минтақавий сув ҳамкорлигининг муҳим йўналиши бўлиб қолмоқда. Ўзбекистон Қобулнинг манфаатлар мувозанатига асосланган минтақавий шерикликка босқичма-босқич қўшилишини қўллаб-қувватлайди. Aмалий қадамлар сифатида Тошкент трансчегаравий сув йўлларини биргаликда мониторинг қилишни, гидрометеорологик маълумотларни тезкор алмашишни ва доимий эксперт платформаларини яратишни таклиф қилмоқда. Ушбу чора-тадбирлар минтақада сувдан адолатли ва оқилона фойдаланиш учун пойдевор қўйишга қаратилган.
Умуман олганда, кенг кўламли ички ислоҳотлар ва фаол ташқи сиёсат Ўзбекистоннинг ОФAСга бўлажак раислиги учун мустаҳкам пойдевор яратди. 2027–2029 йиллардаги ваколати давомида мамлакат Жамғарманинг тартибга солиш ва институционал тизимини ҳар томонлама қайта кўриб чиқишга эътибор қаратишни режалаштирмоқда.
Шу билан бирга, ижтимоий-иқтисодий вазиятни янада яхшилаш ва экологик чора-тадбирларни амалга ошириш мақсадида атроф-муҳитни муҳофаза қилишни кучайтириш ва минтақада сув таъминотини оширишнинг самарали усулларини излаш бўйича ишлар давом эттирилади.
Тошкентнинг саъй-ҳаракатлари, шунингдек, сув ва экологик ҳамкорликни бутун Марказий Осиё бўйлаб барқарор ривожланиш ва узоқ муддатли барқарорликнинг ҳаракатлантирувчи кучига айлантириш мақсадида ОФAСнинг халқаро нуфузини мустаҳкамлашга қаратилган бўлади.
Лобар Умарова
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти бош илмий ходими